E-Yaklaşım / Ocak 2025 / Sayı: 385
I- GİRİŞ
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun([1]) 90. maddesinde düzenlenmiş bir husus olan “ilişiksizlik belgesi” aranılması uygulaması Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde özel bir denetim metodudur. Kanun, belirli işleri yapan işverenlerin Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK)’ya borçlarını ödemelerini temin etmek amacıyla “ilişiksiz” denilen özel bir süreçten geçmelerini temin etmiştir.
İlişiksizlik belgesi ile ilgili süreçler SGK’ca çıkartılmış bulunan 2011/13 sayılı Genelge([2]) ve söz konusu genelgede daha sonra değişiklik yapan çeşitli genelgelerle düzenlenmiştir. İlişiksizlik süreci her ne kadar kanunda kapsama alınan işyerlerinin bütününü kapsayacak şekilde (başka bir ifade ile o işyerinin tamamının borçları dikkate alınarak) yapılan bir işlem olsa da SGK’nın inşaat işyerleri için “kısmi ilişiksiz” denilen bir düzenlemesi de bulunmaktadır. Buna göre bir ya da birden fazla blok olarak yapılan özel nitelikteki inşaat islerinde; işverence talep edilmesi halinde, bitirildiği belirtilen kısımlar için ayrı asgari isçilik araştırma işlemi yapılabilmekte ve bu kısımlar için kısmi ilişiksizlik belgesi verilebilmektedir.
Kısmi ilişiksizlik belgesinin verilmesi uygulamasında yaşanan tereddütleri gidermek amacıyla son dönemde SGK tarafından açıklayıcı ve uygulamayı belirginleştirecek nitelikte düzenlemeler yapılmıştır. Kısmi ilişiksizlik süreci uygulamada özel bina inşaatı işyeri işverenlerince oldukça yoğun kullanılan bir müessese olmasına karşın gerek Türkiye genelindeki SGK memurlarının eksik bilgisi gerekse de işverenlerin haklarını tam bilmemeleri nedeniyle uygulamada zaman zaman sorunlar yaşanabilmektedir. Bu çerçevede SGK tarafından 01.12.2024 tarihinde çıkartılan “Kısmi İlişiksizlik” konulu genel yazı ile([3]) uygulama ayrıntıları netleştirilmiş bulunmaktadır.
Bu makalede öncelikle “ilişiksizlik belgesi” kavramının tanımı yapılacak, sonrasında ise son düzenlemeler ve güncellenen alt mevzuat çerçevesinde inşaat işyerleri için Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan kısmi ilişiksizlik belgesi alınabilmesinin usul ve esasları örneklerle açıklanacaktır.
II- İLİŞİKSİZLİK BELGESİ VE İLİŞİKSİZLİK SÜRECİ
İşverenler ve diğer prim ödeme yükümlülerinin sosyal sigortalılara ilişkin prim ödemelerine ilişkin hususlar ülkemiz sosyal güvenlik sisteminin temel kanunu olan 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda düzenlenmiştir. Zikredilen Kanun’un 90. maddesinde düzenlenmiş bir husus olan “ilişiksizlik belgesi” aranılması uygulaması, Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde özel bir denetim metodudur. Kanun, belirli işleri yapan işverenlerin Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK)’ya borçlarını ödemelerini temin etmek amacıyla “ilişiksiz” denilen özel bir süreçten geçmelerini temin etmiştir. Tanım olarak, “ilişiksizlik süreci” belirli işleri yapan işverenlerin hak ediş, geçici teminat, kesin teminat gibi ödemelerin alabilmeleri için Sosyal Güvenlik Kurumu’na borcu bulunmadığını göstermelerini ifade etmektedir.
Buna göre kamu idareleri ile döner sermayeli kuruluşlar ve 5411 sayılı Bankacılık Kanunu([4]) kapsamındaki kuruluşlar, Kanunla kurulan kurum ve kuruluşlar, ihale yolu ile yaptırdıkları her türlü işleri üstlenenleri ve bunların adreslerini on beş gün içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirmekle yükümlü tutulmuştur (5510, Md. 90).
Keza, bu sayılanlardan iş alan işverenlerin hak edişleri, Sosyal Güvenlik Kurumu’na idari para cezası, prim ve prime ilişkin borçlarının olmaması kaydıyla ödenebilmektedir. Keza işverenlerin bu sayılanlara verdikleri kesin teminatları ise ihale konusu işle ilgili olarak SGK’ya borçlarının bulunmadığının tespit edilmesinden sonra iade edilir. İşverenlerin, kamu idareleri ile döner sermayeli kuruluşlar, bankalar ve Kanunla kurulan kurum ve kuruluşlar nezdindeki her çeşit alacak, teminat ve hak edişleri üzerinde işçi ücreti alacakları hariç olmak üzere yapılacak her türlü devir, temlik ve el değiştirme, SGK alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra, kalan kısım üzerinde hüküm ifade etmektedir.
Keza, valilikler, belediyeler, il özel idareleri ve ruhsat vermeye yetkili diğer merciler tarafından, geçici iskân veya yapı kullanma izin belgesi verilmeden önce yapılan inşaat dolayısıyla diğer kamu idareleri ile döner sermayeli kuruluşlar, Kanunla kurulan kurum ve kuruluşlar ve bankaların ise Cumhurbaşkanı kararı ile belirlenen işlemlerinde SGK’ya borçlarının bulunmadığına dair ilgililerden SGK’ca düzenlenmiş bir belgenin istenmesi zorunlu tutulmuştur (5510, Md. 90).
