Yazar: Salih ÇALAL*
Yaklaşım / Mart 2022 / Sayı: 351
I- GİRİŞ
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 64. maddesinde ticari defterlerin tutulmasının amacı tacirin, ticari işlemlerini ve ticari işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini; her hesap dönemi içinde elde edilen neticeleri, açıkça görülebilir bir şekilde ortaya konması olarak belirtilmektedir. Belgelerin saklanması, buna ilişkin süre yahut belgelerin yok olması durumlarında tacirin üzerine düşen sorumluluklar bulunmaktadır. Bu bakımdan her tacir; ticari defterlerini, envanterleri, açılış bilançolarını, ara bilançolarını, finansal tablolarını, yıllık faaliyet raporlarını, topluluk finansal tablolarını ve yıllık faaliyet raporlarını ve bu belgelerin anlaşılabilirliğini kolaylaştıracak çalışma talimatları ile diğer organizasyon belgelerini saklamakla yükümlüdür. Tutulması mecburi olan defterlerin hepsi veya bir kısmının tutulmaması veya tasdik ettirilmemiş olması veya vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlara herhangi bir sebeple ibraz edilmemesi re’sen tarh nedeni olarak sayılmıştır.
Bu çalışmada, zayi belgesine sahip olan bir tacirin bu durumunun, defter ve belgelerin zayi olduğunu ispatlamaya yeterli olup olmadığı hususunda, yargı kararları kapsamında bir değerlendirme yapılacaktır.
II- DEFTER VE BELGELERİN ZAYİ OLMASI
Tacirler, ticari defter tutma zorunluluğu bulunduğu gibi aynı zamanda ticari belgelerini belli bir süre saklamakla da yükümlüdür. Tacirlerin saklamakla yükümlü oldukları ticari defterler 6102 sayılı Kanun’un “Defter Tutma Yükümlülüğü” başlıklı 64. maddesinde düzenlenmiş bulunmaktadır;
“(1)Her tacir, ticari defterleri tutmak ve defterlerinde, ticari işlemleriyle ticari işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini ve her hesap dönemi içinde elde edilen neticeleri, bu Kanuna göre açıkça görülebilir bir şekilde ortaya koymak zorundadır. Defterler, üçüncü kişi uzmanlara, makul bir süre içinde yapacakları incelemede işletmenin faaliyetleri ve finansal durumu hakkında fikir verebilecek şekilde tutulur. İşletme faaliyetlerinin oluşumu ve gelişmesi defterlerden izlenebilmelidir.
(2) Tacir, işletmesiyle ilgili olarak gönderilmiş bulunan her türlü belgenin, fotokopi, karbonlu kopya, mikrofiş, bilgisayar kaydı veya benzer şekildeki bir kopyasını, yazılı, görsel veya elektronik ortamda saklamakla yükümlüdür…”
Defterler, üçüncü kişi uzmanlara, makul bir süre içinde yapacakları incelemede işletmenin faaliyetleri ve finansal durumu hakkında fikir verebilecek şekilde tutulur. İşletme faaliyetlerinin oluşumu ve gelişmesi defterlerden izlenebilmelidir. Dünya çapında ulusal ve uluslararası standartlar bakımından evrensel nitelik taşıyan defter tutma fonksiyonu, her tacirin ticarî defter tutmak yükümlülüğüne ilişkin emredici bir kural koymaktadır. Bu yükümlülükten hiçbir tacir ayrık tutulamaz.
6102 sayılı Kanun’un 82. maddesinin 7. fıkrasına göre, bir tacirin saklamakla yükümlü olduğu defterler ve belgeler; yangın, su baskını veya yer sarsıntısı gibi bir afet veya hırsızlık sebebiyle ve kanuni saklama süresi içinde zıyaa uğrarsa tacir zıyaı öğrendiği tarihten itibaren on beş gün içinde ticari işletmesinin bulunduğu yer yetkili mahkemesinden kendisine bir belge verilmesini isteyebilir. Defter ve belgelerin zıyaa uğrama durumları sınırlayıcı bir şekilde sayılmamıştır. “Su baskını veya yer sarsıntısı gibi” ifadesinden bu sonuç çıkmaktadır. Tacir zıyaı öğrendiği tarihten itibaren on beş gün içinde zayi belgesini talep etmelidir. Aksi halde talep hakkını kaybeder. Zira belirtilen on beş günlük süre hak düşürücü süredir.
Tacirin basiretli bir iş adamı olarak ticari defter ve belgelerin zayi olmasında herhangi bir kusuru bulunmamalıdır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 16.11.2011 tarih ve 2010/3476 E. ve 2011/15231 K. sayılı Kararı’nda davacının defter ve belgeleri belirtildiği gibi araç koltuğundan çalındığı, bu kapsamdaki defter ve belgeleri bu şekilde araç camından da görülebilecek şekilde araç arka koltuğuna konulmasının tacirin basiretli bir iş adamı olarak…
