E-Yaklaşım / Ocak 2025 / Sayı: 385
I- GİRİŞ
Ekonomik faaliyetler sonucu elde edilen ancak gerek hukuki ve gerekse denetim/idari mekanizma boşluklarından yararlanarak kayıt düzeni ve beyan dışı tutulmuş vergilendirilmemiş kazançlar kayıtdışı ekonomi olarak tanımlanmaktadır.
Uluslararası ölçümlere göre (2022) % 32,9 olarak projekte edilen kayıtdışı ekonomi halen temel sorunlardan birini oluşturmaktadır.
Kayıtdışı ekonomi ile mücadele sürecinde öncelikle vergi başta olmak üzere mali yükümlülüklerin mükellefler tarafından yerine getirilmesinde yaşanan sorunların ve temel sorun alanlarının ortadan kaldırılması ile başlanılması önemlidir.
Bu kapsamda mevzuatın sadeleştirilmesi ve halk katmanlarında anlaşılabilirliğinin artırılması, mali güçle orantılı bir yapıya dönüşüm için orta ve uzun vadeli stratejilerin belirlenmesi, hizmet sunumunda kalite ve erişebilirliğin sağlanması, sisteme uyum kapsamında temel makro politikalar olarak belirginleşmektedir.
Bununla beraber, mücadelenin diğer ayağında denetim ve müeyyide sisteminin de etkinleştirilmesinin ödül-ceza sistemindeki yeri tartışılmaz.
Son olarak, 7524 sayılı Vergi Kanunları ile Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun([1]) ile ceza rejiminde önemli düzenlemeler getirilmiştir.
Böylelikle mevcut durumda faal mükellef olup, düzenli olarak beyanname veren mükelleflerin vergilerini zamanında tahakkuk ettirmemesi ya da eksik tahakkuk ettirmesi durumunda kesilecek vergi ziyaı cezasıyla, mükellefiyet tesis ettirmeksizin kayıt dışı faaliyette bulunanlara kesilecek vergi ziyaı cezaları arasında önemli bir ayrım yapılmaktadır.
Şöyle ki, vergi dairesinin bilgisi dışında mükellefiyet tesis ettirmeksizin kayıt dışı faaliyette bulunmak suretiyle vergi ziyaına sebebiyet verilmesi durumunda, kesilecek vergi ziyaı cezasının % 50 artırımlı uygulanması yoluna gidilecektir.
Yazının ilerleyen kısmında düzenlemenin ayrıntılarına ve özellikli durumlara yer verilmiştir.
II- KAYITDIŞI MÜKELLEFLERE ARTIRIMLI VERGİ CEZALARI
A- GENEL ESASLAR
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 344. maddesine göre, mükellefin veya sorumlunun vergilendirme ile ilgili ödevlerini zamanında yerine getirmemesi veya eksik yerine getirmesi yüzünden, verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesini veya eksik tahakkuk ettirilmesine bağlı vergi ziyaına sebebiyet verildiği takdirde, mükellef veya sorumlu hakkında ziyaa uğratılan verginin bir katı tutarında vergi ziyaı cezası kesilir. Vergi ziyaına 359. maddede yazılı fiillerle sebebiyet verilmesi halinde bu ceza üç kat, bu fiillere iştirak edenlere ise bir kat olarak uygulanır.
Vergi incelemesine başlanılmasından veya takdir komisyonuna sevk edilmesinden sonra verilenler hariç olmak üzere, kanuni süresi geçtikten sonra verilen vergi beyannameleri için bu madde uyarınca kesilecek ceza yüzde elli oranında kesilmektedir.
7524 sayılı Kanunla maddeye eklenen son fıkra ile; vergi kanunlarına göre mükellefiyet tesis ettirilmesi gerektiği halde bu zorunluluğa uyulmaksızın vergi dairesinin ıttılaı dışında ticari, zirai veya mesleki faaliyette bulunmak suretiyle vergi ziyaına sebebiyet verilmesi durumunda, yukarıda yer alan vergi ziyaı cezaları, yüzde elli artırılarak uygulanır. Aynı vergi türü ve dönemine ilişkin daha sonra yapılacak tarhiyatlar nedeniyle kesilecek vergi ziyaı cezalarına da aynı artırım hükmü tatbik edilir.
Buna göre vergi ziyaı cezası; 7524 sayılı Kanun’un yayımı tarihi olan 02.08.2024 tarihinden itibaren verginin % 50’si oranında kesilecek cezalarda % 75’i, 1 katı olarak kesilecek cezalarda 1,5 katı, 3 katı olarak kesilecek cezalarda 4,5 katı esas alınarak hesaplanacaktır.
Örnek 1: Olayda, Ankara Ostim Vergi Dairesi Müdürlüğü’nün bilgisi dışında, mükellefiyet tesis ettirmeksizin 05.01.2024 tarihinden itibaren otomobil yedek parça alım satım faaliyetinde bulunan (B) hakkında yapılan yoklama sonucu, 15.01.2025 tarihinde geriye dönük olarak mükellefiyet tesis edilmiştir.
Kayıtdışı faaliyette bulunulan döneme ilişkin olarak yapılan vergi incelemesi sonucu 2024/8. ayı için re’sen 500.000 TL KDV tahakkuku yapılmıştır.
Buna göre,
. Tahakkuk ettirilen KDV üzerinden bir kat kesilecek vergi ziyaı cezası, yüzde elli oranında artırımlı, 1.5 kat olarak uygulanacaktır.
Dolayısıyla 2024/8 dönemine ilişkin 500.000 TL vergi ziyaına sebebiyet veren mükellef adına kesilecek vergi ziyaı cezası 750.000 TL olacaktır.
. Mükellefin KDV beyannamesini, vergi incelemesine başlanılmasından veya takdir komisyonuna sevk edilmesinden önce vermesi halinde % 50 oranında kesilecek vergi ziyaı cezası, % 50 artırımlı şekilde, % 75 oranında (500.000*0,75= 375.000TL) uygulanacaktır.
. Vergi incelemesi ile mükellefin sahte belge ticari yaptığı, bu faaliyetinden elde ettiği komisyon gelirine istinaden 2024 takvim yılı için resen 1.000.000 TL gelir vergisi tarhiyatı yapılması halinde ise ziyaa uğratılan vergi için 3 kat kesilecek vergi ziyaı cezası, % 50 artırımlı 4,5 kat yani 4.500.000 TL olacaktır.
Örnek 2: Vergi dairesi müdürlüğünün bilgisi dışında, mükellefiyet tesis ettirmeksizin 05.09.2024 tarihinden itibaren bilgisayar alım satım faaliyetinde bulunan Bay (A) hakkında 15.12.2024 tarihinde yapılan yoklamaya istinaden geçmişe yönelik mükellefiyet tesis edilmiştir. Mükellef tarafından kayıt dışı faaliyette bulunulan döneme ilişkin olarak kanuni süresinden sonra kendiliğinden (vergi incelemesine başlanılmasından veya takdir komisyonuna sevk edilmesinden önce) verilen 2024/9 dönemi katma değer vergisi (KDV) beyannamesinde 1.200.000 TL vergi tahakkuk etmiştir.
